Przedsiębiorstwo społeczne - kluczowe ogniwo ekonomii społecznej

Definicja przedsiębiorstwa społecznego

Różne środowiska i autorzy próbują sformułować definicję „przedsiębiorstwa społecznego".

Jedną z takich prób jest propozycja zawarta w dokumencie rządu brytyjskiego opublikowanym w 2002 r., zgodnie z którą: przedsiębiorstwo społeczne to działalność gospodarcza, która wyznacza sobie cele ściśle społeczne i która inwestuje ponownie nadwyżki zależnie od tych celów w działalność lub we wspólnotę, zamiast kierować się potrzebą osiągania maksymalnego zysku na rzecz akcjonariuszy lub właścicieli.

Z kolei John Pearce sformułował następującą definicję przedsiębiorstwa ekonomii społecznej: jest to ogólne określenie wszystkich podmiotów gospodarczych, które mają społeczny cel, nie są zorientowane na tworzenie i dystrybucję kapitału oraz mają demo­kratyczną, wymierną i opartą na wspólnym zarządzaniu struktur.

Cechy przedsiębiorstwa społecznego

Dosyć powszechnie przyjęło się uznawać, że cechami przedsiębiorstwa społecznego, wiążącego je silnie z ekonomią społeczną, są:

• prymat celów indywidualnych i społecznych nad kapitałem,
• demokratyczna kontrola sprawowana przez członków (z wyjątkiem fundacji),
• połączenie interesów członków, użytkowników i interesu ogólnego,
• rozwijanie i przyjmowanie wartości solidarności i odpowiedzialności,
• autonomiczne zarządzanie i niezależność od władz państwowych,
• podstawowe nadwyżki przeznaczane są na stały rozwój celów i usług dla człon­ków lub wspólnych zadań.

Istota przedsiębiorstwa społecznego

Pojęcie „przedsiębiorstwa społecznego" łączy w sobie dwa atrybuty: „przedsiębiorczość" i „społeczność". Pierwszy z nich sygnalizuje, że idzie o organizację, która prowa­dzi działalność gospodarczą, a więc wytwarza produkty lub usługi, łącząc dostępne zasoby materialne i intelektualne w taki sposób, który prowadzi do wytworzenia wartości dodanej, ekonomicznej nadwyżki. Przedsiębiorczość implikuje innowacyjność i efektywność. Bez tych cech działalność gospodarcza nie jest przejawem przedsiębiorczości, a organizację trudno uznać za przedsiębiorstwo. Tym samym przedsiębiorstwo społeczne prowadzi działalność, która wiąże się ryzykiem gospodarczym i ekonomiczną weryfikacją efektów tej działalności.

Specyfika przedsiębiorstwa społecznego

Atrybut „społeczności" wskazuje z jednej strony na podstawowe zasoby, które wyko­rzystuje przedsiębiorstwo, z drugiej zaś - na jego misję. Jeśli chodzi o zasoby, sedno tkwi w bazowaniu na kapitale społecznym, ukształtowanym w ramach określonej społeczności lokalnej. W odniesieniu do misji - podstawowe jest to, że działanie przedsiębiorstwa jest ukierunkowane na integrację społeczną w skali danej społecz­ności lokalnej, a patrząc z innej strony - jego głównym celem jest przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, poprzez aktywizację zawodową i gospodarczą.

Spoglądając na „przedsiębiorstwo społeczne" w ten sposób dostrzegamy, że ge­neruje ono swoiste sprzężenie zwrotne. Działa korzystając z kapitału społecznego, czyli zasobów ekonomicznych wynikających z więzi społecznych i kontaktów międzyludzkich, których podstawą jest zaufanie, porozumiewanie się i współpraca, ale jednocześnie jego działalność prowadzi do pomnożenia zasobów tego rodzaju ka­pitału i jego mobilizacji. To powoduje, że „przedsiębiorstwo społeczne" jest kluczowym ogniwem „ekonomii społecznej". Jego funkcją nie jest tylko wytwarzanie określonych dóbr i usług, ale też mobilizacja kapitału społecznego, generowanie innowacyjności oraz poszerza­nie rynku przez włączanie do uczestnictwa w nim osób dotychczas wykluczonych.

Przedsiębiorstwo społeczne jest cząstką gospodarki rynkowej, ale specyficzną, bo­wiem lokującą swoją misję i cele poza rynkiem. Uczestniczy w gospodarce rynkowej, ale według specyficznych reguł, co różni je od przedsiębiorstwa prywatnego.

Przedsiębiorstwo społeczne łączy trzeci sektor z sektorem prywatnym

Wiązanie „społeczności" przedsiębiorstwa społecznego z lokalnym kapitałem spo­łecznym oznacza, że w praktyce takie przedsiębiorstwo charakteryzuje się uczest­nictwem w jego działaniach wielu różnego rodzaju aktorów-partnerów, takich jak: przedsiębiorcy (menedżerowie) społeczni, pracownicy, wolontariusze, użytkownicy, organizacje obywatelskie, lokalne instytucje publiczne. W przypadku tego rodzaju przedsiębiorstwa mniej istotne są relacje własnościowe między tymi partnerami, większe znaczenie mają natomiast relacje funkcjonalne, związane z odgrywaną rolą społeczną, a nie z prawem własności.

Przedsiębiorstwo społeczne łączy trzeci sektor z sektorem prywatnym, stając się tym samym jedną z ważnych instytucjonalnych form powiązania społeczeństwa oby­watelskiego z gospodarką rynkową.

Specyfika ekonomii społecznej

Od gospodarki prywatnej odróżnia ekonomię społeczną przede wszystkim to, że jej podmioty nie są nastawione na zysk, lecz na realizację celów społecznych, z któ­rych najważniejszym jest przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu. Natomiast od gospodarki publicznej ekonomię społeczną odróżnia to, że jej podmioty nie są kontrolowane przez administrację publiczną, lecz przez obywateli i/lub organizacje obywatelskie.

Specyfika ekonomii społecznej tkwi w tym, że społeczne są cele działania jej podmiotów i mechanizmy kontrolowania działalności.

Przyjmuje się, że ekonomia społeczna:

• generuje miejsca pracy o wysokiej jakości i ulepsza poziom życia,
• oferuje ramy dla nowych form przedsiębiorczości i pracy,
• odgrywa bardzo ważną rolę w rozwoju lokalnym i spójności społecznej,
• bierze udział w tworzeniu stabilności i pluralizmu ekonomii rynkowej,
• odpowiada wartościom i strategicznym celom Unii Europejskiej, takim jak: spój­ność społeczna, pełne zatrudnienie i walka przeciwko biedzie i wykluczeniom społecznym, demokracja uczestnicząca, lepsze rządy i stały rozwój.

O obrazie i znaczeniu ekonomii społecznej decyduje nie tyle wzniosłość, ile przyziemność. To nie jest gospodarka wielkich gabarytów i ambicji. To najczęściej działalność w skali mikro, lokalnie zakorzeniona i podejmowana z myślą o bezradnych i wykluczonych, to działalność gospodarcza dla tych i z tymi, którzy o równości szans - nawet jeśli słyszeli - mogą jedynie pomarzyć.

Nadrzędną funkcją ekonomii społecznej jest przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu.
Przy czym za grupy zagrożone wykluczeniem społecznym podmioty eko­nomii społecznej uznają w szczególności: długotrwale bezrobotnych, bezdomnych, uzależnionych i izolowanych. Aktywizując ich i włączając do gospodarki rynkowej przyczyniają się one do podniesienia spójności społecznej i czynią to w tych obsza­rach marginalizacji, z którymi nie radzi sobie administracja publiczna.

Na podstawie:

Opracowania Fundacji Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych „Ekonomia społeczna a publiczne służby zatrudnienia w Polsce – zasady, perspektywy i kierunki współpracy” pod redakcją Stanisława Mazura i Agnieszki Pacut. Warszawa/Kraków 2008

Więcej, zobacz: www.ekonomiaspoleczna.pl